ไม่ได้จด VAT ออกใบกำกับภาษีไม่ได้ — แต่ออกใบเสร็จรับเงินได้

คนส่วนใหญ่พูดสองคำนี้แทนกัน แต่กฎหมายมองมันคนละระบบ ใบกำกับภาษีเป็นเอกสารในระบบภาษีมูลค่าเพิ่ม มาตรา 86 กำหนดให้ "ผู้ประกอบการจดทะเบียน" จัดทำใบกำกับภาษีทุกครั้งที่ขายสินค้าหรือให้บริการ หน้าที่ข้อนี้ผูกอยู่กับการจดทะเบียน ไม่ใช่กับการขายของ เช่นเดียวกับมาตรา 82/4 ที่ให้สิทธิ "เรียกเก็บภาษีมูลค่าเพิ่มจากผู้ซื้อสินค้า" เฉพาะผู้ประกอบการจดทะเบียนเท่านั้น

ใบเสร็จรับเงินอยู่คนละที่กันเลย กฎหมายเรียกมันว่า "ใบรับ" และวางหน้าที่ไว้ที่มาตรา 105 ว่าผู้ขายหรือผู้รับเงิน "ต้องออกใบรับให้แก่ผู้ซื้อ...ในทันทีทุกคราวที่รับเงินหรือรับชำระราคา ไม่ว่าจะมีการเรียกร้องให้ออกใบรับหรือไม่ก็ตาม" เมื่อยอดรับเงินแต่ละครั้งเกินจำนวนที่อธิบดีกำหนด หน้าที่ข้อนี้ไม่ได้ผูกกับ VAT เลย คุณจะจดหรือไม่จดก็ออกใบเสร็จรับเงินได้และควรออก

กรมสรรพากรระบุไว้ชัดว่าผู้ประกอบการที่มีรายรับจากการขายสินค้าหรือให้บริการไม่เกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี เป็นกลุ่มที่ไม่ต้องจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม ตัวเลขนี้มาจากพระราชกฤษฎีกา (ฉบับที่ 432) พ.ศ. 2548 ซึ่งกำหนดมูลค่าฐานภาษีของ "กิจการขนาดย่อม" ไว้ที่ไม่เกินหนึ่งล้านแปดแสนบาทต่อปี และมาตรา 81/1 ยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่มให้กิจการที่อยู่ใต้เพดานนั้น

• รายรับไม่เกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี — ไม่ต้องจด และไม่ต้องเรียกเก็บ VAT จากลูกค้า
• ขายสินค้าหรือให้บริการที่กฎหมายยกเว้น VAT อยู่แล้ว — ไม่ต้องจด แม้รายรับจะเกิน
• รายรับเกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี — ต้องจด และเมื่อจดแล้วคุณจะออกใบกำกับภาษีได้

ถ้ารายรับยังไม่ถึงเพดานแต่คุณอยากจด ก็ทำได้ มาตรา 81/3 เปิดให้ผู้ประกอบการที่ได้รับยกเว้นแจ้งขอจดทะเบียนเองโดยสมัครใจ แต่เมื่อจดแล้วคุณจะมีหน้าที่ยื่นแบบทุกเดือนไปตลอด แม้เดือนนั้นจะไม่มียอดขายเลย เป็นการแลกที่ควรคุยกับผู้ทำบัญชีก่อน

มีคนแนะนำทางลัดแบบนี้อยู่จริง คือให้พิมพ์คำว่า "ใบกำกับภาษี" ลงบนหัวกระดาษเพื่อให้ลูกค้าหยุดถาม อย่าทำ มาตรา 86/13 นอกจากจะห้ามไว้แล้ว ยังเขียนต่อว่าคนที่ออกโดยไม่มีสิทธิ "ต้องรับผิดในภาษีมูลค่าเพิ่มตามจำนวนที่ปรากฏในใบกำกับภาษี เสมือนเป็นผู้ประกอบการจดทะเบียน" แปลว่ายอด VAT ที่คุณพิมพ์ลงไปเองกลายเป็นหนี้ภาษีของคุณทันที ทั้งที่คุณไม่เคยเก็บเงินก้อนนั้นจากใคร

และยังมีโทษทางอาญาอีกชั้นหนึ่ง มาตรา 90/4 (3) ระบุถึง "ผู้ออกใบกำกับภาษี ใบเพิ่มหนี้ หรือใบลดหนี้ โดยไม่มีสิทธิจะออกเอกสารดังกล่าวตามมาตรา 86/13" ไว้ในกลุ่มที่ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่สามเดือนถึงเจ็ดปี และปรับตั้งแต่สองพันบาทถึงสองแสนบาท

นี่คือส่วนที่คนกลัวกันเกินเหตุที่สุด ฝ่ายบัญชีของลูกค้าไม่ได้ต้องการใบกำกับภาษีเพราะกฎหมายบังคับให้ต้องมี แต่เพราะเขาต้องพิสูจน์ว่าเงินก้อนนี้จ่ายไปจริงและจ่ายให้ใคร — มาตรา 65 ตรี (18) ห้ามนำ "รายจ่ายซึ่งผู้จ่ายพิสูจน์ไม่ได้ว่าใครเป็นผู้รับ" มาหักในการคำนวณกำไรสุทธิ ใบเสร็จรับเงินที่ระบุตัวคุณครบถ้วนตอบโจทย์ข้อนี้ได้

คู่มือของกรมสรรพากรเรื่องการจัดทำเอกสารประกอบการลงบัญชีที่สามารถเป็นรายจ่ายทางภาษีได้ เขียนไว้เองว่าเอกสารที่เป็นรายจ่ายได้ในทางภาษีอากรได้แก่ "ใบกำกับภาษี (กรณีผู้ขายหรือให้บริการเป็นผู้ประกอบการจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม) หรือใบเสร็จรับเงินที่มีรายการสมบูรณ์" คำว่า "หรือ" ในประโยคนั้นคือคำตอบทั้งหมดของหน้านี้

คำว่า "รายการสมบูรณ์" ไม่ได้แปลว่าต้องสวย แต่แปลว่าครบ มาตรา 105 ทวิ กำหนดรายการของใบรับไว้ ให้ตรวจว่าใบเสร็จของคุณมีครบทุกข้อ

• ชื่อร้านหรือชื่อของคุณ และที่อยู่
• เลขประจำตัวผู้เสียภาษีอากร — ถ้าคุณเป็นบุคคลธรรมดา ให้ใช้เลขประจำตัวประชาชน 13 หลักได้เลย ไม่ต้องไปขอเลขใหม่
• เลขที่ใบเสร็จ (และเลขที่เล่ม ถ้าทำเป็นเล่ม) ที่เรียงลำดับไม่ซ้ำกัน
• วันเดือนปีที่ออก
• ชื่อผู้ซื้อหรือผู้รับบริการ — ใส่ชื่อบริษัทและเลขผู้เสียภาษีของเขาให้ตรงกับที่จดทะเบียน
• ชนิด ชื่อ จำนวน และราคาสินค้าแต่ละรายการ สำหรับสินค้าที่มีราคาตั้งแต่ 100 บาทขึ้นไป
• จำนวนเงินที่รับ
• ลายมือชื่อผู้รับเงิน

ปัญหาจริงของคนอ่านหน้านี้ไม่ใช่กฎหมาย แต่คือไม่รู้จะพิมพ์ตอบลูกค้าว่าอะไรโดยไม่ให้ดูเหมือนร้านเถื่อน ใช้สามประโยคนี้ได้ ตอบสั้นและตอบด้วยความมั่นใจ เพราะคุณไม่ได้ทำอะไรผิด

• ตอบครั้งแรก: "ทางร้านไม่ได้จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มค่ะ จึงออกใบกำกับภาษีให้ไม่ได้ ราคาที่เสนอไปจึงไม่มี VAT บวกเพิ่ม แต่ออกใบเสร็จรับเงินให้ได้ค่ะ แจ้งชื่อบริษัท ที่อยู่ และเลขผู้เสียภาษีมาได้เลย"
• ถ้าเขาถามว่าเอาไปลงบัญชีได้ไหม: "ได้ค่ะ ใบเสร็จรับเงินที่มีรายการครบใช้เป็นเอกสารประกอบการลงรายจ่ายได้ตามคู่มือของกรมสรรพากร แต่จะขอคืนภาษีซื้อไม่ได้ เพราะไม่มี VAT ถูกเรียกเก็บตั้งแต่แรกค่ะ"
• ถ้าฝ่ายจัดซื้อยืนยันว่าระบบต้องกรอกเลขใบกำกับภาษี: "รบกวนแจ้งฝ่ายบัญชีว่าผู้ขายเป็นผู้ที่ได้รับยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่มค่ะ ปกติจะบันทึกเป็นรายจ่ายที่ไม่มีภาษีซื้อ และใช้ใบเสร็จรับเงินเป็นเอกสารประกอบได้"

อย่าขอโทษและอย่าอธิบายยาว การบอกว่า "ทางร้านไม่ได้จด VAT" คือการบอกข้อเท็จจริงเรื่องขนาดของกิจการ ไม่ใช่การสารภาพความผิด ลูกค้าองค์กรเจอผู้ขายแบบนี้ทุกวัน

ฟรีแลนซ์จำนวนมากเข้าใจว่าเมื่อลูกค้าหักภาษี ณ ที่จ่ายแล้วส่งใบ 50 ทวิ มาให้ ก็ถือว่าจบ ไม่ต้องออกอะไรอีก จริง ๆ แล้วเป็นคนละใบที่ไหลไปคนละทาง

1. 1คุณส่งงานและเรียกเก็บเงินตามยอดเต็ม เช่น 10,000 บาท
2. 2ลูกค้าที่เป็นนิติบุคคลมีหน้าที่หักภาษี ณ ที่จ่ายจากยอดเต็มนั้น ค่าจ้างทำของและค่าบริการทั่วไปที่จ่ายให้บุคคลธรรมดาอยู่ในอัตราร้อยละ 3.0 ตามคำสั่งกรมสรรพากรที่ ท.ป.4/2528 (เคยมีอัตราลดชั่วคราวเป็นช่วง ๆ ให้ยึดตามที่ระบุในหนังสือรับรอง)
3. 3คุณจึงได้รับโอนจริง 9,700 บาท และลูกค้าต้องออกหนังสือรับรองการหักภาษี ณ ที่จ่าย (ใบ 50 ทวิ) ให้คุณ — สำหรับเงินได้ประเภทนี้ กรมสรรพากรกำหนดให้ออกในทันทีทุกครั้งที่มีการหักภาษี
4. 4ใบเสร็จรับเงินที่คุณออกให้ลูกค้า ให้ระบุยอดเต็ม 10,000 บาท ไม่ใช่ 9,700 เพราะรายได้ของคุณคือ 10,000 ส่วน 300 บาทนั้นลูกค้านำส่งกรมสรรพากรแทนคุณไปแล้ว
5. 5เก็บใบ 50 ทวิ ไว้ให้ครบทุกใบ ตอนยื่นภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาปลายปี ยอดที่ถูกหักไว้ตลอดปีเอามาหักออกจากภาษีที่ต้องจ่าย และมักได้คืนบางส่วน

บางองค์กร โดยเฉพาะหน่วยงานรัฐหรือบริษัทใหญ่ที่ระบบจัดซื้อผูกกับภาษีซื้อ อาจยืนยันว่าต้องมีใบกำกับภาษีเท่านั้น เมื่อถึงจุดนั้นคุณมีสามทาง และไม่มีทางไหนที่คือการพิมพ์คำว่าใบกำกับภาษีลงบนกระดาษของคุณ

1. 1ปล่อยงานนั้นไป ถ้าเป็นลูกค้ารายเดียวที่ขอ การเสียงานหนึ่งงานถูกกว่าการรับผิดในภาษีที่คุณไม่ได้เก็บ
2. 2จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มโดยสมัครใจตามมาตรา 81/3 คุ้มเมื่อคุณมีลูกค้านิติบุคคลเป็นสัดส่วนใหญ่และมีต้นทุนที่มีภาษีซื้ออยู่มาก แต่จะมาพร้อมหน้าที่ยื่นแบบทุกเดือน
3. 3คุยกับผู้ทำบัญชีของลูกค้าโดยตรง ในทางปฏิบัติหลายกรณีจบตรงนี้ เพราะฝ่ายบัญชีรู้อยู่แล้วว่าซื้อจากผู้ที่ไม่ได้จด VAT ทำได้ และเป็นฝ่ายจัดซื้อที่เข้าใจผิดว่าต้องมีใบกำกับภาษีทุกใบ

สรุปสั้นที่สุดสำหรับคนที่เลื่อนมาถึงตรงนี้: คุณออกใบกำกับภาษีไม่ได้ คุณออกใบเสร็จรับเงินได้ ใบเสร็จรับเงินที่มีรายการครบคือเอกสารที่ถูกต้อง และการที่คุณไม่ได้จด VAT ไม่ใช่ความผิดของคุณ